Bir Zamanlar Kıbrıs'ta...
 
 


ileğin yks
  Hasan Davutoğlu, "Nokta Kıbrıs" dergisi, No. 15, 5-11 Haziran 1994, s. 26-27.  
    
ileğin yks (Photo by Ernest von Rosen)

ileğin yks
(Photo by Ernest von Rosen)

Kıbrıs Trk retici ilek fidanıyla, 1955 yılında, Ismail Akartrk aracılığıyla tanışır. "Ekersen ok kazanırsın" diyen bir Trk ziraatının szn tutup, Dirguca'da 1,000 tanesi 2 liradan satılan ilek fidancıklarından 8 lira vererek 4,000 fidan alan Akartrk, bunları ky olan Yeşilırmak'ta yetiştirmeye başlar. Gerekten de yle krlı iştir ki ilekilik, Akartrk' rnek alan diğer iftiler de bu gzel meyveye ynelirler. O gne kadar borlarını deyebilmek iin malını mlkn satmak zorunda kalan retici, ilekten kazandıklarıyla tm kayıplarını kapatmaya, kra gemeye başlar. Artık Yeşilırmaklılar iin ilekli gnler başlamıştır.

Başlarda, bir Yeşilırmaklı kyde yetişen tm ileği Lefkoşa'ya gtrp pazarlamaktadır. Daha sonra 1958 yılında kurulan ilek Kooperatifi bu uğraşı daha etkin hale getirir.

Kooperatif iki yil boyunca ok verimli calışır. Hatta ky halkı o gnlerden hala vg ve gururla sz eder. Yeşilırmaklı bir retici şyle konuşur o gnler iin: "Kymzde kurulan ilek kooperatifinin en byk başarısı, o dnemde nemli bir tarım ve ticaret lkesi olan Israil'in Ingiltere'ye ilek sevkinden bir ka gn nce davranarak ileklerini gndermesidir."

Yeşilırmak1960 yilina kadar ykselen bir grafik izen kooperatif, o yıldan itibaren, Rum engellemeleriyle de inişe geer. Kyllerin ifadesine gre, kooperatif, 1963'te bazı ıkarcı gruplar"ın eline geince işlevini yitirerek kapanır. Artık işler yine reticinin kendi abalarına kalmıştır. Bir ka kez, kapanan kurumu canlandırma girişimi yapılır ama nafile. Oysa, o verimli iki yıl ierisinde olduka iyi işler yapılmıştır. Yeşilırmak'ın eski muhtarlarından Halit Koycu, bu kısa dnem ierisinde kooperatifin kk ilekleri evlerde reel olarak hazırlatıp piyasaya sunduğunu da anlatır. Ancak 60'lı yıllarda Avrupa'dan gelen reeller nedeniyle yerli reele rağbet azalır. Reelcilik de bylelikle bir daha canlanmamak zere olur ve gmlr.
   

  Festival Meyvesi  
  Karpuzun, portakalın, kirazın festivali olur da ileğin olmaz mı? Yeşilırmak'ta eğer festival yapılacaksa bunun ilek festivali olmaktan başka aresi yoktur zaten. Bylelikle hem o gzel ky ve ileği tanıtılacak, hem de reticiye bir teşvik olacaktır. Bu dşnceyle Yeşilırmaklılar 1973'ten başlayarak ilek festivalleri dzenlemeye başlar.

Haziran ayının son haftalarında yapılan festival gn srer. Bu sre ierisinde balolar, konserler, spor ve gzellik yarışmaları yer alır. Ancak bu gzel etkinlik de 1977 yılına kadar srer. Nedenini gelin yine Halit Koycu'den dinleyelim: "Festivalimize, kendi ky halkımız dışında bir tek Lefke blgesinden ziyareti geliyordu. Bu nedenle iyi gelir sağlayamıyorduk. stelik festival alanımız da yeterli byklkte değildi. Istediğimiz kadar etkinliğe yer veremiyorduk. Daha sonra Gzelyurt Portakal Festivali başlayınca ilek Festivali sona erdi."
 
  Tek Teşvik Naylon'a 
  Anlattık ya, Yeşilırmaklı ilekiler bugne kadar hep kendi yağlarıyla kavrulup durmuşlar. 1955 yılında kye getirilen fidanlar zamanla hastalanınca 1990 yıllarında kyller Trkiye'nin eşitli kentlerine giderek yeni trler aramaya başladılar. Iri meyveli, dayanikli "Balalı 3" adlı fidanı alıp geri dndler. ilek tarlalarını ottan kurtarmak icin de Trkiye'den ğrendikleri bir tekniği uyguladılar. Tarlalarını siyah naylonlarla rtp ekimi bu naylonlar ierisinde gerekleştirdiler. Fidanlarını yine aynı şekilde damla sulama sistemiyle suladılar.

Teşvik mi? 1955 yılından bugne kadar lkeye ilek sevkeden kyllerin tek grdğ teşvik, Sanayi Holding'den alınan naylonlara yapılan %20 indirim. ileklerinde grlen kk hastalığını Kıbrıs'ta satılan ilalarla geiremeyen kylnn başına gelenler de olduka ilgin. areyi Trkiye'ye giderek etkili bir başka ila almakta bulur. Ancak gmrk ilaca el koyar. Kylnn ifadesine gre ise gereke, "Sen bunu getirirsen, buradaki ilalar satılmaz." Kontrolsz fidan fiyatları, devletin sağlıklı fidan ithali iin yardım eli uzatmaması, parayı cebe indiren komisyoncular reticinin saymakla bitmeyen dertlerinin başlıcaları. Gene de yılmıyor Yeşilırmaklılar. Haziran-Temmuz ayında diğer yaz meyvelerinin ıkmasıyla ellerinde kalan ileklerini bir yandan reel, şurup, yoğurt yapıp kendileri tketmeye alışırken, diğer yandan her mevsim ilek retebilmek iin sera ilekiliğine ynelmişler bile.

"Ilk deneyimimiz başarılı oldu" diye konuşuyor Yeşilırmaklı kyller. "Bundan sonra ilek dolu yıllara hazırlanın."  
    
    
Yararlı Linkler